Βυζαντινές Μνήμες στην σκιά του Ψηλορείτη

Η περιοχή του Ψηλορείτη διαθέτει μια σημαντική θρησκευτική παράδοση με διαχρονικότητα. Ο τρόπος με τον οποίο οι αρχαίοι μινωίτες Κρήτες λάτρευαν τους θεούς τους, σε σπήλαια και σε ιερά κορυφής, μεταφέρθηκε στις επόμενες εποχές, όταν άρχισε να διαδίδεται ο Χριστιανισμός. Οι κρητικοί συνέχιζαν να κτίζουν τα ξωκλήσια τους στις ίδιες θέσεις που οι πρόγονοί τους έφτιαχναν τα ιερά κορυφής, πολλές φορές και με τις ίδιες πέτρες που είχαν λαξεύσει τα χέρια των αρχαίων μαστόρων. Οι αρχαίες συνήθειες ενσωματώθηκαν στη νέα θρησκεία και επιβιώνουν ακόμα και σήμερα ως διαχρονικά μνημεία της θρησκευτικής παράδοσης του τόπου.      Από το 10ο αι. και μετά τα χριστιανικά μνημεία της Κρήτης πολλαπλασιάζονται και οικοδομούνται ναοί σύμφωνα με την βυζαντινή αρχιτεκτονική παράδοση.

Στην περιοχή των Ανωγείων η βυζαντινή θρησκευτική παράδοση είναι παρούσα ήδη από τον 13ο αιώνα. Το βουνό άλλωστε είναι διάσπαρτο από ξωκλήσια, σεμνά και λιτά, τα σπουδαιότερα από τα οποία είναι η Αγία Μαρίνα στη θέση Ζώμινθος, ο Άγιος Φανούριος στα Πετραδολάκια, ο Άγιος Μάμας στη Μύθια, η Ανάληψη του Χριστού στη Νίδα, ο Άγιος Γεώργιος ο «Εθελοντής» στην Ξερολίμνη, ο Προφήτης Ηλίας στο Κορίτσι, ο Άγιος Αριστείδης στο Κορίτσι, και ο Τίμιος Σταυρός στην κορυφή του Ψηλορείτη (2.456 μ.). Τα περισσότερα από αυτά τα ξωκλήσια είναι «οικογενειακά» δηλαδή ανήκουν σε ανωγειανές οικογένειες η καθεμιά από τις οποίες έχει τον δικό της «άγιο». Οι Ξυλούρηδες έχουν ως προστάτη τους τον Άγιο Φανούριο, οι Σκουλάδες τον Άγιο Μάμα, οι Σταυρακάκηδες τον Χριστό στη Νίδα, οι Φασουλάδες την Αγία Μαρίνα στη Ζώμινθο κ.ό.κ.

Οι λατρεία των οικογενειακών αγίων συνδυάζεται πάντα στα Ανώγεια με πανηγύρια. Την παραμονή της γιορτής, κάθε χρόνο, τα μέλη της οικογένειας και οι καλεσμένοι τους παίρνουν τον δρόμο για το βοσκοτόπι όπου βρίσκεται και το ξωκλήσι του Αγίου και στήνουν μια μεγάλη γιορτή με οφτό κρέας, πιλάφι, και βέβαια, μουσικές από τους προικισμένους ανωγειανούς καλλιτέχνες. Ο χορός στήνεται και η γιορτή συνεχίζεται μέχρι το πρωί οπότε τελείται και η θεία λειτουργία στο εξωκκλήσι.